Wezwanie na przesłuchanie w charakterze świadka często budzi więcej pytań niż odpowiedzi. Czy trzeba się stawić? Czy świadek musi odpowiadać na każde pytanie? Co zrobić, jeżeli nie pamięta się szczegółów zdarzenia? Czy można odmówić zeznań? I wreszcie – czy na przesłuchanie można przyjść z adwokatem?
Samo wezwanie w charakterze świadka nie oznacza, że osoba wezwana jest o cokolwiek podejrzewana. Świadek nie jest stroną postępowania karnego. Jego zadaniem jest przekazanie tego, co wie o sprawie.
Nie oznacza to jednak, że świadek ma jedynie obowiązki. Kodeks postępowania karnego przyznaje mu również konkretne prawa, o których warto wiedzieć jeszcze przed przesłuchaniem.
Czy świadek musi stawić się na wezwanie?
Tak. Zgodnie z art. 177 § 1 k.p.k. każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Dotyczy to zarówno wezwania na Policję lub do prokuratury, jak i wezwania do sądu. Jeżeli wiadomo, że stawienie się w wyznaczonym terminie nie będzie możliwe, wezwania nie należy po prostu ignorować. Najlepiej jak najszybciej skontaktować się z organem, który je wystawił, wyjaśnić przyczynę nieobecności i odpowiednio ją udokumentować.
W przypadku choroby trzeba pamiętać o szczególnej zasadzie. Zgodnie z art. 117 § 2a k.p.k. usprawiedliwienie niestawiennictwa z powodu choroby wymaga przedstawienia zaświadczenia wystawionego przez lekarza sądowego. Samo zwykłe zwolnienie lekarskie może więc nie wystarczyć.
Jeżeli świadek nie może stawić się z powodu choroby, kalectwa albo innej przeszkody, której nie można pokonać, może zostać przesłuchany w miejscu swojego pobytu. Przepisy pozwalają również w określonych sytuacjach na przesłuchanie na odległość, z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku.
Co grozi za niestawienie się świadka?
Nieusprawiedliwiona nieobecność może mieć konkretne konsekwencje. Na świadka, który bez należytego usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie albo bez zgody organu opuścił miejsce czynności przed jej zakończeniem, może zostać nałożona kara pieniężna w wysokości do 3000 zł. Możliwe jest również zarządzenie jego zatrzymania i przymusowego doprowadzenia. Podstawę stanowi art. 285 § 1 i 2 k.p.k. Dlatego nawet jeżeli istnieje ważny powód uniemożliwiający stawiennictwo, nie warto pozostawiać wezwania bez odpowiedzi.
Czy świadek musi zeznawać?
Co do zasady tak, ale od tej zasady istnieją istotne wyjątki. Trzeba przede wszystkim odróżnić prawo do odmowy składania zeznań od prawa do odmowy odpowiedzi na konkretne pytanie. To nie jest to samo. W pierwszym przypadku świadek może w ogóle nie składać zeznań. W drugim – zeznaje, ale w określonej sytuacji może nie odpowiedzieć na konkretne pytanie.
Kiedy świadek może odmówić zeznań?
Zgodnie z art. 182 § 1 k.p.k. osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić składania zeznań. Prawo to przysługuje m.in. małżonkowi, rodzicom, dzieciom, rodzeństwu oraz osobie pozostającej z oskarżonym we wspólnym pożyciu. Prawo odmowy zeznań trwa również po ustaniu małżeństwa lub przysposobienia.
Jeżeli więc żona zostanie wezwana jako świadek w sprawie karnej męża, nie musi przeciwko niemu zeznawać. To jej prawo i to ona decyduje, czy chce z niego skorzystać. Ważny jest również moment podjęcia tej decyzji. Osoba uprawniona do odmowy zeznań może z tego prawa skorzystać najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Jeżeli skutecznie odmówi zeznań, jej wcześniejsze zeznania nie mogą służyć za dowód ani zostać odtworzone. Wynika to z art. 186 § 1 k.p.k.
Czy można odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie?
Tak – jeżeli zachodzą przesłanki określone w art. 183 § 1 k.p.k. Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego samego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. To uprawnienie ma szczególne znaczenie, gdy osoba formalnie występująca jako świadek sama uczestniczyła w zdarzeniach będących przedmiotem postępowania.
Świadek nadal składa wtedy zeznania, ale nie musi udzielić odpowiedzi na pytanie, które mogłoby prowadzić do samooskarżenia albo narazić na odpowiedzialność karną osobę dla niego najbliższą.
A co z osobą bardzo bliską oskarżonemu?
Nie każda bliska relacja oznacza automatycznie status osoby najbliższej w rozumieniu przepisów prawa karnego. Jeżeli jednak świadka łączy z oskarżonym szczególnie bliski stosunek osobisty, może on wystąpić o zwolnienie od złożenia zeznania albo odpowiedzi na pytania. Możliwość taką przewiduje art. 185 k.p.k.
W tym przypadku samo oświadczenie świadka nie wystarcza. O zwolnieniu decyduje organ prowadzący postępowanie po rozpoznaniu wniosku świadka.
Czy można powiedzieć „nie pamiętam”?
Oczywiście – jeżeli rzeczywiście się nie pamięta. Świadek nie ma obowiązku odtworzenia każdego szczegółu zdarzenia. Nie powinien również próbować uzupełniać luk w pamięci tym, co wydaje mu się prawdopodobne. Jeżeli czegoś nie pamiętamy, odpowiedź „nie pamiętam” jest prawidłowa. Jeżeli nie jesteśmy czegoś pewni, również warto to powiedzieć. Podczas przesłuchania dobrze jest także odróżniać informacje pochodzące z własnych obserwacji od tych, które znamy wyłącznie z relacji innych osób. „Widziałem, że…” to coś innego niż „później usłyszałem od niego, że…”. Ta różnica może mieć dla oceny zeznań istotne znaczenie.
Czy świadek musi mówić prawdę?
Tak.
Przed przesłuchaniem świadek jest uprzedzany o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. W postępowaniu przygotowawczym świadek podpisuje również oświadczenie potwierdzające takie pouczenie. Świadome zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy może stanowić przestępstwo z art. 233 § 1 Kodeksu karnego, zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Nie warto więc podczas przesłuchania zgadywać, koloryzować ani próbować przedstawiać wydarzeń w sposób korzystniejszy dla którejkolwiek ze stron. Jeżeli świadek czegoś nie wie – powinien powiedzieć, że nie wie. Jeżeli nie pamięta – że nie pamięta.
Czy świadek składa przyrzeczenie?
Przyrzeczenie od świadka może odebrać wyłącznie sąd lub sędzia wyznaczony. Następuje to przed rozpoczęciem zeznań. Nie oznacza to jednak, że każdy świadek przesłuchiwany przed sądem musi składać przyrzeczenie. Kodeks przewiduje zarówno przypadki, w których przyrzeczenia się nie odbiera, jak i możliwość odstąpienia od jego odebrania w określonych sytuacjach. Niezależnie od tego, czy przyrzeczenie zostało złożone, obowiązek mówienia prawdy pozostaje taki sam.
Czy świadek może przyjść z adwokatem?
Może, choć sytuacja świadka różni się tutaj od sytuacji podejrzanego czy oskarżonego. Zgodnie z art. 87 § 2 k.p.k. osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Pełnomocnikiem może być adwokat albo radca prawny.
Trzeba jednak pamiętać, że zgodnie z art. 87 § 3 k.p.k. sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może odmówić dopuszczenia pełnomocnika do udziału w postępowaniu, jeżeli uzna, że obrona interesów osoby niebędącej stroną tego nie wymaga. Pomoc prawnika może być szczególnie istotna wtedy, gdy świadek sam uczestniczył w zdarzeniu, którego dotyczy postępowanie, albo istnieje ryzyko, że odpowiedzi na pytania mogą dotyczyć także jego własnej odpowiedzialności.
Tajemnica zawodowa a przesłuchanie świadka
Szczególne zasady obowiązują w przypadku osób związanych tajemnicą zawodową. Nie oznacza to automatycznie, że każda taka osoba może po prostu odmówić zeznań. Zakres ochrony zależy od rodzaju tajemnicy oraz okoliczności sprawy. Przepisy przewidują przy tym bezwzględne zakazy dowodowe. Zgodnie z art. 178 k.p.k. nie wolno przesłuchiwać jako świadka obrońcy, a także adwokata lub radcy prawnego działającego na podstawie art. 245 § 1 k.p.k., co do faktów, o których dowiedzieli się, udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Nie wolno również przesłuchiwać duchownego co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi. W przypadku innych tajemnic zawodowych zastosowanie znajdują przede wszystkim zasady określone w art. 180 k.p.k.
Czy dane świadka są ujawniane oskarżonemu?
Nie wszystkie.
Dane dotyczące miejsca zamieszkania i miejsca pracy świadka, a także jego numer telefonu, adres poczty elektronicznej i inne dane kontaktowe co do zasady nie są zamieszczane w protokole. Trafiają do odrębnego załącznika adresowego, pozostającego do wiadomości organu prowadzącego postępowanie.
Reguluje to art. 148a k.p.k.
Również pytania kierowane do świadka co do zasady nie powinny zmierzać do ujawnienia jego miejsca zamieszkania lub miejsca pracy, chyba że informacja ta ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli natomiast istnieje uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej, przepisy przewidują możliwość zastosowania dalej idącej ochrony. W szczególnych przypadkach na podstawie art. 184 k.p.k. można zachować w tajemnicy okoliczności umożliwiające ujawnienie tożsamości świadka.
Jak wygląda przesłuchanie małoletniego świadka?
W przypadku dzieci przepisy przewidują szczególne rozwiązania, ale nie oznacza to, że każdy małoletni świadek w każdej sprawie jest automatycznie przesłuchiwany tylko raz i zawsze w obecności psychologa. Szczególne zasady zależą m.in. od wieku świadka, charakteru sprawy oraz tego, czy małoletni jest pokrzywdzonym.
Przykładowo art. 185a k.p.k. przewiduje szczególny tryb przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego w określonych kategoriach spraw. W przewidzianych ustawą przypadkach przesłuchanie odbywa się przed sądem, z udziałem biegłego psychologa i co do zasady tylko raz. Odrębne rozwiązania dotyczą również niektórych małoletnich występujących w charakterze świadków, o których mowa w art. 185b k.p.k.
Czy świadek może dostać zwrot kosztów?
Tak.
Jeżeli stawiennictwo na wezwanie wiązało się z wydatkami, świadek może ubiegać się m.in. o zwrot kosztów podróży. Podstawę stanowi art. 618a k.p.k. Jeżeli natomiast z powodu stawiennictwa świadek utracił zarobek lub dochód, może domagać się odpowiedniej rekompensaty na zasadach określonych w art. 618b k.p.k.
Trzeba jednak pamiętać o krótkim terminie. Zgodnie z art. 618k § 2 k.p.k. wniosek o przyznanie należności należy złożyć ustnie do protokołu albo na piśmie w terminie zawitym 3 dni od zakończenia czynności z udziałem świadka.
Zanim podpiszesz protokół przesłuchania
To jeden z najbardziej praktycznych momentów całego przesłuchania.
Jeżeli zeznania są protokołowane, warto zwracać uwagę na to, w jaki sposób zapisywane są wypowiedzi świadka. Świadek może żądać odczytania fragmentów swojej wypowiedzi wpisanych do protokołu. Jeżeli zapis nie oddaje tego, co rzeczywiście zostało powiedziane, jest nieprecyzyjny albo zmienia sens wypowiedzi, należy zgłosić to przed zakończeniem czynności i podpisaniem protokołu. Nie warto wychodzić z założenia, że „to tylko szczegół”. Do wcześniejszych zeznań można wrócić po wielu miesiącach, już podczas rozprawy przed sądem.
Jak przygotować się do przesłuchania w charakterze świadka?
Przede wszystkim nie należy przygotowywać sobie „wersji wydarzeń” do nauczenia się na pamięć. Można natomiast spokojnie przypomnieć sobie przebieg zdarzenia, jego kolejność oraz osoby, które w nim uczestniczyły. Warto też zastanowić się, które okoliczności pamiętamy z własnych obserwacji, a które znamy z późniejszych rozmów. Na przesłuchanie należy zabrać dokument tożsamości. Warto mieć również samo wezwanie. Jeżeli pytanie jest niezrozumiałe, można poprosić o jego powtórzenie lub wyjaśnienie. Nie ma potrzeby odpowiadać na pytanie, którego się nie rozumie.
I jeszcze jedna ważna zasada: nie należy zgadywać.
Czy warto skonsultować się z adwokatem przed przesłuchaniem?
Nie każde wezwanie w charakterze świadka wymaga wcześniejszej konsultacji z prawnikiem. Sytuacja wygląda jednak inaczej, gdy świadek sam uczestniczył w zdarzeniach objętych postępowaniem, jego zachowanie może podlegać ocenie prawnej albo nie jest jasne, czy powinien odpowiadać na wszystkie pytania.
Wtedy problem nie sprowadza się już wyłącznie do tego, co świadek pamięta, ale również do tego, jakie przysługują mu prawa procesowe. W takich przypadkach warto ustalić je przed przesłuchaniem, a nie dopiero wtedy, gdy zeznania zostały już złożone.
Podsumowanie
Otrzymanie wezwania w charakterze świadka nie powinno być powodem do paniki. Nie powinno być jednak również lekceważone. Świadek ma obowiązek stawić się na wezwanie i – co do zasady – złożyć zeznania zgodnie z prawdą. Jednocześnie przepisy chronią go w sytuacjach, w których zeznania dotyczyłyby osoby najbliższej albo odpowiedź na konkretne pytanie mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną. Najważniejsze jest więc nie tylko wiedzieć, jakie obowiązki ma świadek, ale również znać swoje prawa.
Źródła:
1. Mozgawa (red.) Kodeks karny. Komentarz LEX. el. 2026
2. Konarska-Wrzosek (red.) Komentarz do Kodeksu karnego, WKP 2023
